Để nghề Chăm sống cùng Mỹ Sơn: Kỳ cuối - Để người giữ nghề sống được bằng nghề

Hàng trăm nghìn lượt khách đến Mỹ Sơn mỗi năm mở ra thị trường cho gốm, thổ cẩm và các trải nghiệm thủ công. Nhưng từ doanh thu du lịch đến thu nhập bền vững của nghệ nhân vẫn là một khoảng cách cần được giải bằng cách tổ chức sản phẩm, trả công cho tri thức và chia sẻ lợi ích minh bạch. Bài toán không chỉ là bán được bao nhiêu món quà, mà là người giữ nghề có thực sự sống được bằng nghề hay không.

30/10/2026 21:45

Thị trường có, sản phẩm phải có bản sắc

Năm 2025, Mỹ Sơn đón 438.121 lượt khách, doanh thu hơn 63,7 tỉ đồng, khách quốc tế chiếm gần 91%. Quy mô này tạo thị trường đáng kể cho sản phẩm văn hóa và hàng lưu niệm.

Mỹ Sơn hiện có bốn quầy bán hàng, kết nối hàng thủ công, sản phẩm mang biểu tượng văn hóa Chăm và sản phẩm OCOP; doanh thu bán hàng lưu niệm năm 2024 ước khoảng 6,3 tỉ đồng. Mua sắm vì thế đã là một cấu phần kinh tế, không còn là phần phụ của chuyến tham quan.

Du khách tìm hiểu kỹ thuật dệt và các sản phẩm thổ cẩm tại không gian trưng bày nghề ở Bảo tàng Mỹ Sơn

Vấn đề nằm ở chất lượng nhận diện và khả năng kể chuyện của sản phẩm. Một món quà mua tại Mỹ Sơn cần trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: ai làm, làm ở đâu, dùng kỹ thuật gì, hoa văn có ý nghĩa gì và vì sao sản phẩm ấy gắn với Mỹ Sơn. Nếu thiếu những thông tin đó, hàng lưu niệm dễ giống nhau giữa nhiều điểm đến, chỉ thay hình tháp hoặc vài họa tiết rồi gọi là sản phẩm di sản.

Định hướng mới vì thế mở rộng từ bán vật phẩm sang bán trải nghiệm và tri thức. Thổ cẩm có thể đi vào khăn, túi, ví, ba lô; gốm phát triển dòng sản phẩm nhỏ, thuận tiện vận chuyển nhưng vẫn giữ đặc điểm về vật liệu, màu sắc và kỹ thuật. Tên nghệ nhân, câu chuyện hoa văn, quy trình chế tác và xuất xứ có thể đưa lên nhãn hoặc mã QR để món đồ không trở thành sản phẩm vô danh.

Từ xem nghề đến trả tiền cho tri thức

Ban Quản lý Mỹ Sơn cũng nhận diện hạn chế của cấu trúc sản phẩm hiện tại. Phần lớn hành trình vẫn khoảng 2–4 giờ, tập trung vào tham quan đền tháp, thuyết minh, biểu diễn và một số tiện ích số.

Những đổi mới này giúp tiếp cận di sản thuận tiện hơn, nhưng trải nghiệm thực hành vẫn chưa đủ để người khách đi từ 'biết' đến 'hiểu', rồi từ 'hiểu' đến gắn bó với câu chuyện văn hóa.

Nhiều trải nghiệm nghề được giới thiệu tại sự kiện ra mắt sản phẩm 'Mỹ Sơn Xanh – Hành trình trải nghiệm Di sản và Thiên nhiên'

Việc giới thiệu 'Mỹ Sơn Xanh – Hành trình trải nghiệm Di sản và Thiên nhiên' vì thế không chỉ nhằm bổ sung vài điểm dừng. Hai sản phẩm sinh thái chủ lực đi cùng ba nhóm sản phẩm phụ trợ gồm vườn thực vật – dược liệu, trình diễn nghề truyền thống và không gian văn hóa dân gian Chăm.

Tour 'Dấu chân dưới tán rừng' kết nối quần thể tháp Chăm, không gian văn hóa Chăm, làng nghề và vườn sinh thái – ngâm chân thảo dược, hướng tới thời lượng khoảng 4–5 giờ. Mục tiêu sâu hơn là tổ chức các lớp giá trị thành một hành trình có câu chuyện, thay vì để khách tự tiếp xúc từng hoạt động rời rạc.

Trong cấu trúc ấy, nghề Chăm có cơ hội chuyển từ một điểm trình diễn bên lề thành một chương trong toàn bộ câu chuyện điểm đến. Du khách có thể bắt đầu bằng kiến trúc, bước sang tín ngưỡng và nghệ thuật, rồi tiếp cận vật liệu, kỹ thuật thủ công, ẩm thực và cảnh quan. Khi các lớp nội dung liên kết, một chiếc khăn thổ cẩm hay viên gạch trở thành dấu nối hữu hình với câu chuyện du khách vừa trải qua.

Một trạm, một câu chuyện

Lớp sản phẩm tiếp theo được Mỹ Sơn định hướng triển khai trong quý I–II.2027 là chuỗi trạm trải nghiệm văn hóa thủ công gồm gạch, gốm, dệt, điêu khắc, song song với các trạm sinh thái.

Điểm đáng chú ý không nằm ở số lượng trạm, mà ở nguyên tắc mỗi hoạt động phải giúp du khách hiểu thêm một vấn đề lịch sử, kỹ thuật hoặc văn hóa cụ thể.

Một trạm gạch phải giải thích được cách người Chăm lựa chọn vật liệu, kỹ thuật nung và ghép gạch; một trạm dệt phải nối hoa văn với tín ngưỡng và đời sống; một trạm gốm phải cho thấy kỹ năng nghề vẫn đang được truyền từ người thực hành.

Chằm nón thủ công tại khu vực giới thiệu nghề, mở rộng trải nghiệm văn hóa tại Mỹ Sơn

Với gốm, hướng tiếp cận phù hợp là để nghệ nhân Chăm trực tiếp hướng dẫn, nhờ đó kỹ thuật không bị tách khỏi người nắm giữ tri thức. Với dệt thổ cẩm, phần trải nghiệm cũng cần đi xa hơn thao tác trên khung cửi, giúp khách hiểu vì sao một màu sắc được lựa chọn, một hoa văn gắn với hình tượng nào và những biểu tượng ấy hiện diện ra sao trong đời sống cộng đồng. Khi mỗi trạm có một luận điểm rõ ràng, workshop mới trở thành phương thức diễn giải di sản bằng bàn tay, vật liệu và ký ức, thay vì thêm một hoạt động vui chơi vào tour.

Tại Tọa đàm 'Mỹ Sơn Xanh', những cách tiếp cận tương tác như vậy cũng xuất hiện trong nhiều ý tưởng dự thi. Lê Thị Tuyết Thanh, Phòng Quản lý Hoạt động Xúc tiến Du lịch và Dịch vụ, Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn, đề xuất dự án 'Hành trình Chạm vào Di sản' với trải nghiệm in, điêu khắc gạch gốm Chăm và 'Bức tường Ký ức Di sản'.

Ý tưởng đặt trọng tâm vào việc để du khách tự tay tạo một sản phẩm, cá nhân hóa ký ức và chuyển từ tư duy bán món quà vật lý sang trao một câu chuyện trải nghiệm.

Hoạt động trang trí nón lá tại không gian giới thiệu nghề thủ công Mỹ Sơn; đây là trải nghiệm thủ công bổ trợ, không đồng nhất với nghề Chăm

Một sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu cần cho biết ai hướng dẫn, hoạt động kéo dài bao lâu, tri thức nào được chuyển tải, tiền công cho nghệ nhân được tính ra sao và người tham gia có hiểu hơn câu chuyện nghề sau buổi thực hành hay không. Đó là những điểm phải thiết kế và đánh giá, không thể suy ra chỉ từ số lượng quầy hàng hay khách mua sắm.

Để người giữ nghề có phần trong chuỗi giá trị

Bài toán sinh kế phải được đặt ngay trong thiết kế sản phẩm. Nếu nghệ nhân chỉ xuất hiện theo giờ trình diễn và phần lớn doanh thu vẫn tập trung ở vé hoặc dịch vụ khác, nghề khó trở thành lựa chọn lâu dài cho người trẻ. Nhưng khi nghệ nhân được trả cho thời gian hướng dẫn, kỹ năng được xem là một phần của dịch vụ và cộng đồng có vai trò trong vận hành, giá trị kinh tế của nghề sẽ thay đổi.

Trong định hướng mới, cộng đồng Chăm được đặt vào vai trò đối tác đồng kiến tạo nội dung, trực tiếp thực hành và hưởng lợi. Đây là thay đổi quan trọng về vị trí: từ 'người được kể về' sang 'người cùng kể', từ 'người biểu diễn' sang 'người nắm giữ và chuyển giao tri thức'. Cách tiếp cận này vừa hạn chế nguy cơ sân khấu hóa, vừa tạo cơ sở để bảo tồn gắn với dòng thu nhập thực tế.

Từ góc nhìn cộng đồng, Nhà văn, nghệ nhân văn hóa ẩm thực Chăm Kiều Maily gợi mở việc cùng thành lập và cùng quản lý một Quỹ Phát triển và Bảo tồn Văn hóa Chăm như nhịp cầu giữa Mỹ Sơn và cộng đồng chủ thể. Đây là đề xuất cá nhân, chưa phải một cơ chế đã được quyết định, nhưng đặt đúng vào vấn đề cốt lõi: lợi ích từ phát triển du lịch phải có kênh quay trở lại việc trao truyền, hỗ trợ nghệ nhân và những hoạt động duy trì văn hóa Chăm. Nếu thiếu cơ chế phù hợp, thêm yếu tố văn hóa vào sản phẩm có thể tăng sức hút điểm đến nhưng chưa chắc tăng sức sống cộng đồng.

Người thực hành dệt thổ cẩm bên khung dệt truyền thống, thu hút người xem ghi lại hoạt động giới thiệu nghề tại Mỹ Sơn

Một số ý tưởng cũng hướng tới đào tạo và tạo việc làm cho người dân quanh di sản. Dự án 'Hành trình Chạm vào Di sản' của Lê Thị Tuyết Thanh đặt mục tiêu kết nối nghệ nhân gạch, gốm truyền thống, đào tạo lực lượng vận hành và tạo nguồn thu dịch vụ trải nghiệm.

Ý tưởng 'Xưởng thực nghiệm liên ngành Mỹ Sơn Xanh' của Ngô Thị Tâm tiếp cận từ góc độ giáo dục – du lịch cộng đồng, nhấn mạnh không gian thực hành nơi cộng đồng có thể tham gia trực tiếp. Dù mới là đề xuất, các hướng đi cho thấy sinh kế đang được nhìn như một phần của bài toán bảo tồn, không phải việc phát sinh sau khi sản phẩm đã hoàn thành.

Nếu được triển khai đúng, lợi ích không chỉ dừng ở thu nhập hiện tại. Người trẻ có thể kết hợp kỹ năng thủ công với ngoại ngữ, hướng dẫn trải nghiệm, thiết kế và công nghệ số. Khi đó, học nghề không đồng nghĩa quay lại một mô hình sản xuất cũ, mà có thể trở thành nền tảng cho những nghề mới xoay quanh di sản, qua đó giảm nguy cơ đứt gãy thế hệ.

Mục tiêu tăng giá trị, không chỉ tăng lượt khách

Năm 2025, Mỹ Sơn ước đón 438.121 lượt khách, trong đó 398.446 lượt khách quốc tế; doanh thu hơn 63,7 tỉ đồng. Theo định hướng của BQL Mỹ Sơn, quý I–II.2027 hướng tới chuỗi trạm gạch, gốm, dệt, điêu khắc và hợp tác tối thiểu 15–20 doanh nghiệp lữ hành.

Giai đoạn 2028–2030 đặt mục tiêu 600.000–700.000 lượt khách/năm, doanh thu trên 100 tỉ đồng/năm; dịch vụ sinh thái – văn hóa chuyên sâu đóng góp 15–20% doanh thu dịch vụ.

Lộ trình đến năm 2027 và những năm tiếp theo cho thấy Mỹ Sơn đang chuyển dần từ tăng số lượng khách sang tăng chất lượng nguồn khách và chiều sâu sản phẩm.

Đây là mục tiêu định hướng, chưa phải kết quả thực tế, nhưng cho thấy thước đo thành công đang mở rộng: không chỉ đếm lượt khách, mà xem khách ở lại bao lâu, chi tiêu vào loại dịch vụ nào và giá trị đó được tái đầu tư cho bảo tồn, cộng đồng ra sao.

Điệu múa đội nước với những chiếc bình gốm đặc trưng tại không gian Mỹ Sơn. Ảnh:N.T.Quyn

Những chỉ tiêu về doanh nghiệp lữ hành, doanh thu và tỷ trọng sản phẩm chuyên sâu đều thuộc lộ trình kế hoạch. Hiệu quả thực tế cần được đánh giá tiếp bằng thời gian lưu trú, chi tiêu cho sản phẩm có xuất xứ rõ ràng, thu nhập của nghệ nhân và số người trẻ theo học nghề.

Một món đồ thủ công có thể mang biểu tượng Mỹ Sơn; điều khiến nó trở thành sản phẩm văn hóa có chiều sâu là có thể truy lại người làm, kỹ thuật, nguồn gốc và câu chuyện. Khi phần giá trị ấy trở lại nuôi dưỡng người thực hành, nghề mới có cơ hội tiếp nối cùng di sản.

Theo KHÁNH CHI/baovanhoa.vn