Đề xuất mới về quy chế trường THPT chuyên 'chạm' khát vọng đổi mới giáo dục

Dự thảo Quy chế trường THPT chuyên chạm đúng khát vọng đổi mới của nền giáo dục, nhưng đòi hỏi dũng cảm thay đổi cả phương thức tuyển sinh, chương trình, phương thức đào tạo.

14/11/2026 14:01

PGS.TS Chu Cẩm Thơ.

Bộ GD&ĐT đang xin ý kiến về Dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên. Những nội dung trong dự thảo nhằm thể chế hóa định hướng đột phá phát triển giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, đòi hỏi phải tái định vị nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ kỷ nguyên số và kinh tế tri thức.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Chủ tịch Mạng lưới Quản lý giáo dục không biên giới - EdulightenUp; Phó Tổng thư ký Hội khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, cho rằng dự thảo thông tư có thể tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ, chuyển trọng tâm từ thành tích mũi nhọn (đặc trưng với số lượng giải thưởng ở các kỳ thi) sang năng lực nghiên cứu khoa học, sáng tạo; tạo ra môi trường trải nghiệm, giúp học sinh được rèn luyện, phát huy tiềm năng, có tư duy hệ thống và khả năng giải quyết các vấn đề liên ngành, thực tiễn của cuộc sống.

- Theo PGS, học sinh chuyên cần được trang bị những năng lực gì để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới?

PGS.TS Chu Cẩm Thơ: Nếu trước đây, thành tích học sinh giỏi quốc gia, huy chương Olympic quốc tế thường được xem là thước đo nổi bật của trường chuyên thì hiện nay, cách nhìn về đầu ra cần rộng hơn. Theo tôi, dự thảo Thông tư đang ngầm định nghĩa lại chân dung đầu ra của học sinh chuyên với ba trụ cột cốt lõi:

Một là từ chuyên sâu đơn môn sang tư duy hệ thống và liên ngành. Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và tự động hóa, một học sinh chỉ giỏi duy nhất một chuyên môn thuần túy sẽ dễ bị thay thế. Đầu ra của trường chuyên phải là những người có năng lực tư duy hệ thống, liên ngành, chẳng hạn: biết dùng lập trình để giải quyết bài toán kinh tế - xã hội, biết kết hợp sinh học với công nghệ, hoặc có tư duy phản biện sắc bén để định hình các vấn đề của thời đại từ đó đặt ra bài toán của riêng mình, ….

Hai là năng lực tự học, nghiên cứu và dấn thân vào nghiên cứu khoa học, ứng dụng thực tiễn. Đầu ra của mô hình mới đòi hỏi những cá nhân có khả năng tự đặt câu hỏi nghiên cứu, biết cách đối mặt với thất bại trong phòng thí nghiệm, và đủ bản lĩnh để dấn thân vào những lĩnh vực mũi nhọn của quốc gia (như vi mạch, trí tuệ nhân tạo, năng lượng sạch, công nghệ sinh học, …).

Ba là sức bền tâm lý và tư duy đổi mới sáng tạo. Không chỉ thông minh, học sinh chuyên phải có độ 'lì' trước áp lực, có năng lực làm việc nhóm và kỹ năng truyền đạt ý tưởng - những phẩm chất mà các kỳ thi học sinh giỏi truyền thống rất khó đo lường được.

Học sinh Trường THPT Chuyên Nguyễn Trãi, Hải Phòng.

- Khi mục tiêu đầu ra thay đổi, tuyển sinh đầu vào cũng cần được nhìn nhận lại như thế nào để bảo đảm sự tương thích, thưa PGS?

PGS.TS Chu Cẩm Thơ: Đây chính là 'nút thắt cổ chai' lớn nhất. Nếu đầu ra đòi hỏi những nhà tư duy liên ngành, nhà nghiên cứu sáng tạo, nhưng đầu vào vẫn tuyển sinh bằng những bài thi giải đề nặng tính đánh đố, học thuộc lòng kỹ thuật, chúng ta sẽ tạo ra một sự 'lệch pha'.

Muốn thích ứng với mô hình đào tạo mới của dự thảo, tiêu chí đầu vào của trường chuyên phải được tái định hình.

Theo đó, cần dịch chuyển từ 'điểm số đỉnh cao của một môn' sang 'tiềm năng nhận thức toàn diện', đo lường chỉ số vượt khó, đam mê học tập, có tiềm năng sáng tạo,…

Thực trạng hiện tại, các kỳ thi chuyên hiện nay đang chọn những đứa trẻ giỏi giải toán khó hoặc viết văn thẩm mỹ cao, vô tình lọc bỏ những học sinh có tư duy khác biệt, sáng tạo, nhưng chưa qua các lớp 'luyện gà chọi' từ cấp tiểu học.

Yêu cầu mới dẫn đến, phương thức tuyển sinh, đề thi đầu vào cần phải bổ sung các phần đánh giá tư duy logic hệ thống, khả năng đọc hiểu phản biện, và năng lực giải quyết các tình huống chưa từng có tiền lệ. Như vậy, với những quy định về hình thức bài thi, môn thi như trong văn bản là chưa đáp ứng được.

- Dự thảo cũng đề cập việc phân hóa học sinh theo định hướng học tập sau học kỳ I lớp 10. PGS nhìn nhận thế nào về yêu cầu tổ chức chương trình và các hướng phát triển khác nhau cho học sinh chuyên?

PGS.TS Chu Cẩm Thơ: Về lộ trình học tập của học sinh, dự thảo đang đề ra việc phân hoá theo môn chuyên sẽ được tiến hành hết kì I năm lớp 10, điều này khiến chúng ta hình dung sự phân luồng người học như sau.

Luồng thứ nhất là những học sinh có khả năng và mong muốn theo học thuật chuyên sâu. Các em sẽ tham gia các kỳ thi học sinh giỏi, nghiên cứu khoa học hàn lâm. Khi đó, các em thường được giảm tải các môn không liên quan, tăng cường thời gian làm việc với chuyên gia/phòng lab.

Luồng thứ hai là các em theo đuổi học tập nghiên cứu để ứng dụng, học tập theo dự án, theo đuổi các nghiên cứu đổi mới sáng tạo khởi nghiệp. Phân luồng này dành cho học sinh thích công nghệ, kinh doanh, liên ngành, …; các em tập trung vào lập trình, STEM, giải quyết bài toán thực tiễn của doanh nghiệp.

Luồng thứ ba dành cho đại đa số các học sinh, nhằm mục tiêu phát triển toàn diện học đại học hàng đầu nhưng các em vẫn cần được đầu tư thêm (so với chương trình giáo dục phổ thông) kỹ năng mềm, ngoại ngữ, tư duy phản biện.

Lộ trình học tập cho học sinh như vậy, dẫn đến cần thay đổi chương trình, đội ngũ và đặc biệt là đánh giá người học. Làm sao để các trường chuyên đều có thể chủ động thích ứng, thiết kế và vận hành được chương trình giáo dục như yêu cầu không dễ!

Có thể nói, dự thảo Quy chế đã chạm đúng vào khát vọng đổi mới của nền giáo dục. Tuy nhiên, nếu không dũng cảm thay đổi cả phương thức tuyển sinh đầu vào, chương trình giáo dục, phương thức đào tạo cho khớp với yêu cầu đầu ra, chúng ta sẽ tiếp tục đưa sự đổi mới không đến đích.

Và từ đây, đặt ra câu hỏi cấp thiết 'Sự sẵn sàng triển khai của mỗi nhà trường như thế nào? Chúng ta có thể đánh giá năng lực của mỗi nhà trường hiện nay để cho phép trường học đó tiếp tục hành trình đào tạo 'tài năng' cho hệ thống hay không, để tránh những trường hợp trường học không đủ năng lực vẫn là trường chuyên, dẫn đến mất niềm tin và chất lượng hệ thống.

- Xin cảm ơn PGS!

TIN LIÊN QUAN

Không sử dụng điểm cộng quy đổi từ IELTS, chứng chỉ, thành tích trong tuyển sinh từ năm 2028