Người thầy trong thế giới trí tuệ nhân tạo: Những giá trị AI không thể thay thế

Cô trò Trường Tiểu học Công nghệ giáo dục Hà Nội Alpha CGD.

Chuyên đề 'Người thầy trong thế giới AI' phản ánh thực tiễn ứng dụng công nghệ trong giáo dục qua những mô hình, lớp học và câu chuyện tại các địa phương; ghi nhận nỗ lực đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao năng lực số, đồng thời gìn giữ đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm và vai trò dẫn dắt, truyền cảm hứng của người thầy.

Qua đó, chuyên đề khẳng định: AI có thể trở thành trợ lý đắc lực, mở rộng khả năng của người thầy, nhưng không thể thay thế sự thấu hiểu, lòng nhân ái và khả năng khơi dậy tiềm năng ở mỗi học trò. Đó chính là những giá trị cốt lõi làm nên sứ mệnh của nghề giáo trong kỷ nguyên số.

Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể đưa tri thức đến gần hơn, hỗ trợ nhà giáo đổi mới phương pháp dạy học và cá nhân hóa việc học. Nhưng phía sau mỗi điểm số, mỗi hành vi và mỗi bước trưởng thành của học sinh vẫn cần một người thầy biết lắng nghe, thấu hiểu, kiên trì và tin tưởng vào những điều tốt đẹp ở các em.

Điều phía sau một đứa trẻ

Cô Nguyễn Hồng Thúy, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Công nghệ giáo dục Hà Nội Alpha CGD (thành viên Tập đoàn Giáo dục EQuest), chia sẻ câu chuyện về một cậu bé lớp Một thông minh, nhanh nhẹn, tiếp thu bài khá tốt nhưng thường xuyên quên sách vở, không hoàn thành bài tập, mất tập trung và thiếu hợp tác khi được nhắc nhở. Có lúc, em giận dỗi, trả lời cộc lốc, nhìn cô giáo bằng ánh mắt không vui.

Ban đầu, cô giáo cho rằng em thiếu ý thức và cần được nhắc nhở nghiêm khắc hơn. Nhưng càng nhắc nhở, tình hình càng ít thay đổi. Thay vì tiếp tục nhìn nhận vấn đề theo cách cũ, cô bắt đầu tự hỏi: Liệu đằng sau sự bướng bỉnh ấy còn có điều gì mình chưa hiểu? Câu trả lời đến trong một buổi vui Tết Trung thu.

Khi cô giáo đang bận rộn với công việc, cậu bé bất ngờ mang nho và bánh đến mời cô. Cô từ chối, em vẫn nhất quyết nói: 'Không, em mời cô ăn ạ!' rồi chạy đi. Một hành động nhỏ nhưng đủ khiến cô nhìn trò bằng ánh mắt khác, nhận ra phía sau những biểu hiện chưa dễ chịu vẫn là một đứa trẻ biết quan tâm và dành tình cảm cho người khác.

Từ đó, cô tìm hiểu thêm về hoàn cảnh của em, trao đổi với gia đình và thay đổi cách đồng hành. Thay vì chỉ nhắc em đừng quên, cô cùng em xây dựng bảng kiểm tra sách vở cuối ngày. Thay vì yêu cầu em hoàn thành tất cả ngay lập tức, cô chia nhiệm vụ thành những bước nhỏ. Khi em mắc lỗi, cô hướng dẫn em tìm cách khắc phục; khi gặp khó khăn, em được khuyến khích chủ động hỏi.

Sau khoảng hai tuần, cậu bé ít quên đồ dùng hơn, biết tự kiểm tra sách vở, cố gắng hoàn thành nhiệm vụ và tự tin giơ tay nhờ cô giúp đỡ. Điều thay đổi đầu tiên không chỉ là hành vi của cậu bé, mà còn là cách người lớn nhìn nhận em.

Với cô Thúy, giáo dục không bắt đầu từ việc vội vàng kết luận một đứa trẻ là thế nào, mà từ mong muốn hiểu em và tìm ra cách giúp em tiến bộ. Bởi đôi khi, điều một đứa trẻ cần không phải là thêm một lời trách mắng, mà là một người đủ kiên nhẫn để cùng em tìm ra con đường tốt hơn.

Câu chuyện ấy cũng gợi lên điều mà thầy Lê Như Phương, Tổ trưởng chuyên môn, giáo viên Toán, Phân hiệu Trường THPT Đào Duy Từ (Thanh Hóa), đặc biệt nhấn mạnh: Đằng sau những biểu hiện có thể quan sát và đo lường luôn có những điều cần được tìm hiểu bằng sự thấu hiểu của người thầy. Một học sinh bỗng gục đầu xuống bàn, nộp bài kiểm tra gần như để trắng. Hệ thống đánh giá có thể ghi nhận điểm số thấp, nhưng người thầy cần đặt thêm câu hỏi: Điều gì đã xảy ra với em?

Có thể em chưa chuẩn bị bài, nhưng cũng có thể vừa trải qua biến cố gia đình, một đêm mất ngủ hoặc đang đối diện với khó khăn chưa biết chia sẻ cùng ai. Một lời hỏi han đúng lúc, sự hỗ trợ thiết thực và cơ hội được học lại đôi khi có ý nghĩa hơn nhiều so với một lời trách phạt.

Tương tự, những học sinh thường bị gắn nhãn 'cá biệt' không phải lúc nào cũng có thể được hiểu đầy đủ qua những hành vi vi phạm. Một em hay chống đối có thể đang thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc; một em ít hợp tác có thể chưa tìm thấy vị trí của mình trong tập thể. Khi được giao nhiệm vụ phù hợp, tin tưởng và hướng dẫn rõ ràng, các em có cơ hội trải nghiệm cảm giác mình có ích, từ đó từng bước thay đổi hành vi.

Ở bậc THPT, theo thầy Phương, sự thấu hiểu còn gắn với việc đồng hành cùng học sinh trước những lựa chọn quan trọng của cuộc đời. Các em đứng trước quyết định về ngành nghề, kỳ vọng của gia đình, áp lực học tập và những biến động tâm lý của tuổi trưởng thành. Người thầy không quyết định thay học sinh, mà giúp các em hiểu mình hơn, nhìn rõ các lựa chọn và đủ tự tin đưa ra quyết định.

Từ một cậu bé dần biết tự kiểm tra sách vở đến một học sinh đang loay hoay trước những lựa chọn tương lai, mỗi câu chuyện đều cho thấy giáo dục không chỉ là giúp học sinh đạt được một kết quả nhất định. Đó còn là hành trình để các em được thấu hiểu, tin tưởng, nhận ra khả năng của bản thân và từng bước trưởng thành.

Giờ học tại Trường THCS&THPT Sư phạm (Trường ĐHSP Hà Nội 2). Ảnh: NTCC

Giá trị không thể tạo ra từ công nghệ

AI đang mở ra nhiều khả năng mới cho giáo dục. Tuy nhiên, khi công nghệ ngày càng đảm nhiệm được nhiều công việc, câu hỏi đặt ra không chỉ là AI có thể làm được gì, mà còn là điều gì làm nên giá trị riêng của người thầy.

Theo thầy Lê Như Phương, nỗi lo AI thay thế giáo viên bắt nguồn từ cách nhìn nghề dạy học như một hoạt động truyền đạt kiến thức. Trên thực tế, giảng giải chỉ là một phần công việc của người thầy. Giáo dục còn đòi hỏi khả năng thấu hiểu, khơi dậy động lực, định hướng hành vi và đồng hành cùng mỗi học sinh trong quá trình trưởng thành. Đó là những giá trị không thể quy giản thành các chỉ số hay thuật toán.

Dữ liệu có thể cho biết một học sinh học yếu, nhưng chưa chắc lý giải được nguyên nhân. Đằng sau một điểm số thấp có thể là sự thiếu hụt kiến thức, hoàn cảnh gia đình, tổn thương tâm lý hay đơn giản là cảm giác mình không đủ giỏi.

Tuy nhiên, thầy Lê Như Phương cũng lưu ý, thấu hiểu không đồng nghĩa với dễ dãi. Khi AI khiến việc tạo ra một bài làm hoàn chỉnh trở nên dễ dàng, người thầy càng phải kiên định với yêu cầu trung thực trong học tập. Một sản phẩm đẹp mắt nhưng được sao chép, vay mượn mà người học không thực sự hiểu không thể được xem là bằng chứng đầy đủ về năng lực.

Giáo viên cần yêu cầu học sinh giải thích lập luận, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm về phần việc của mình. Sự nghiêm khắc ấy không nhằm trừng phạt, mà giúp các em hiểu rằng giá trị của kết quả phải gắn với quá trình lao động trí tuệ chân chính.

Người thầy không chỉ giúp học sinh tìm ra câu trả lời, mà còn rèn cho các em bản lĩnh đối diện với khó khăn và ý thức chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Điểm số có thể được cải thiện qua quá trình học tập, nhưng thói quen gian dối, nếu được dung túng, có thể trở thành rào cản đối với sự trưởng thành về nhân cách.

Thầy Bùi Minh Đức, giáo viên Ngữ văn, Trường THCS&THPT Sư phạm (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2), cho rằng AI có thể tối ưu hóa lộ trình tiếp cận tri thức, nhưng chỉ con người mới có thể thực sự nâng đỡ một con người.

AI có thể phân tích dữ liệu, cá nhân hóa việc học và giúp mỗi học sinh tiếp cận tri thức theo cách phù hợp hơn. Nhưng giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức hay tối ưu hóa kết quả học tập. Đó còn là hành trình giúp mỗi người trưởng thành, biết tin vào bản thân, sống có trách nhiệm và tìm thấy giá trị của chính mình.

Đằng sau một điểm số thấp có thể là sự thiếu hụt kiến thức, hoàn cảnh gia đình, tổn thương tâm lý hay đơn giản là cảm giác mình không đủ giỏi. Những điều ấy không phải lúc nào cũng hiện lên đầy đủ trong dữ liệu. Học sinh cần người thầy nhất có thể là những em đang chông chênh, tự thu mình sau thất bại, thậm chí không còn tin rằng mình có thể làm được điều gì tốt đẹp. Khi ấy, điều các em cần không chỉ là lời giải đúng, mà còn là một người đủ kiên nhẫn để lắng nghe, đủ bao dung để không vội phán xét và đủ niềm tin để giúp các em đứng dậy.

Đó cũng là điều cô Nguyễn Hồng Thúy nhận ra từ thực tiễn giáo dục tại nhà trường. Trong lớp học, vẫn cần có người nhận ra sự im lặng bất thường của một đứa trẻ; đủ kiên nhẫn chờ một học sinh đọc hết câu văn còn ngập ngừng; nhìn thấy sự cố gắng đằng sau kết quả chưa tốt; biết khi nào cần động viên, khi nào cần đặt ra giới hạn và làm thế nào để một đứa trẻ tin rằng mình có thể tiến bộ.

Giá trị của người thầy không nằm ở việc lúc nào cũng có câu trả lời đúng hay luôn biết ngay cách giải quyết mọi vấn đề. Đó còn là khả năng dừng lại để suy nghĩ, sẵn sàng thay đổi khi nhận ra mình chưa hiểu học sinh, kiên trì tìm kiếm cách làm tốt hơn và không từ bỏ niềm tin vào sự trưởng thành của mỗi đứa trẻ.

Giờ học tại Phân hiệu Trường THPT Đào Duy Từ (Thanh Hóa).

Đổi mới tư duy sư phạm

Nhận diện những giá trị không thể thay thế không có nghĩa là người thầy đứng ngoài sự phát triển của công nghệ. Ngược lại, AI đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy và phương pháp chuyên môn, để công nghệ thực sự trở thành công cụ hỗ trợ giáo dục, thay vì làm lu mờ vai trò của người dạy và người học.

Theo thầy Lê Như Phương, sự thích ứng của người thầy trong kỷ nguyên AI cần được thực hiện trên năm phương diện.

Trước hết, giáo viên cần chuyển từ truyền đạt kiến thức sang thiết kế hoạt động học tập. Thay vì chỉ cung cấp thông tin và hướng dẫn lời giải, thầy cô cần xây dựng những nhiệm vụ khuyến khích học sinh quan sát, trải nghiệm, phân tích, tranh luận và tự rút ra kết luận. Trọng tâm không chỉ là học sinh biết gì, mà còn là các em hình thành kiến thức và giải quyết vấn đề như thế nào.

Thứ hai, sử dụng AI như một trợ lý chuyên môn có kiểm chứng. AI có thể hỗ trợ xây dựng học liệu, thiết kế câu hỏi ở nhiều mức độ, gợi ý phương pháp giảng dạy và giảm tải một số công việc thường xuyên. Tuy nhiên, giáo viên phải kiểm tra tính chính xác và mức độ phù hợp của nội dung trước khi sử dụng, không chuyển giao trách nhiệm chuyên môn cho công cụ.

Thứ ba, đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng coi trọng năng lực thực chất. Cần kết hợp đánh giá sản phẩm với quan sát quá trình thực hiện, trao đổi trực tiếp, bài tập vận dụng và yêu cầu học sinh giải thích cách làm. Qua đó, giáo viên có thể phân biệt năng lực tự chủ của người học với kết quả được tạo ra nhờ sự hỗ trợ của AI.

Thứ tư, trang bị cho học sinh năng lực sử dụng AI có trách nhiệm. Các em cần biết cách đặt yêu cầu phù hợp, kiểm chứng thông tin, đối chiếu nguồn, tôn trọng bản quyền, bảo vệ dữ liệu cá nhân và minh bạch về mức độ sử dụng AI trong học tập. Mục tiêu không chỉ là thành thạo công cụ, mà còn là biết đánh giá giới hạn và chịu trách nhiệm về cách sử dụng công nghệ.

Thứ năm, củng cố năng lực chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm. Giáo viên cần liên tục cập nhật tri thức, nâng cao hiểu biết về công nghệ, dữ liệu và đạo đức số. Đồng thời, sự công bằng, lòng bao dung, khả năng lắng nghe và thấu hiểu học sinh vẫn cần được gìn giữ. Đây là nền tảng để công nghệ được sử dụng đúng mục đích, phục vụ sự phát triển của từng người học.

Thầy Lê Như Phương nhấn mạnh, đổi mới không có nghĩa là chạy theo mọi công nghệ mới, mà là biết lựa chọn và sử dụng công nghệ dựa trên mục tiêu giáo dục. Người thầy thích ứng tốt với AI không phải là người giao nhiều việc nhất cho máy móc, mà là người biết công nghệ có thể hỗ trợ đến đâu, giới hạn ở đâu và khi nào học sinh cần tự mình tư duy, trải nghiệm để thực sự trưởng thành.

'Tôi nghĩ, giá trị riêng của người thầy không nằm ở việc cạnh tranh với AI về tốc độ hay lượng tri thức, mà ở khả năng nhìn thấy con người phía sau mỗi học sinh. AI có thể hỗ trợ người thầy dạy tốt hơn, nhưng người thầy phải quyết định cách sử dụng công nghệ để mỗi học sinh được tôn trọng, có cơ hội phát triển và không bị bỏ lại phía sau. Bởi cuối cùng, thước đo sâu xa nhất của giáo dục không chỉ là số học sinh đạt thành tích cao, mà còn là số người tìm lại được niềm tin, nhận ra tiềm năng và trưởng thành nhờ có một người thầy từng tin tưởng mình', thầy Bùi Minh Đức chia sẻ.

'Tôi nghĩ, giá trị riêng của người thầy không nằm ở việc cạnh tranh với AI về tốc độ hay lượng tri thức, mà ở khả năng nhìn thấy con người phía sau mỗi học sinh. AI có thể hỗ trợ người thầy dạy tốt hơn, nhưng người thầy phải quyết định cách sử dụng công nghệ để mỗi học sinh được tôn trọng, có cơ hội phát triển và không bị bỏ lại phía sau. Bởi cuối cùng, thước đo sâu xa nhất của giáo dục không chỉ là số học sinh đạt thành tích cao, mà còn là số người tìm lại được niềm tin, nhận ra tiềm năng và trưởng thành nhờ có một người thầy từng tin tưởng mình', thầy Bùi Minh Đức chia sẻ.