Chăm mầm văn hóa truyền thống trong trường học vùng cao

Từ tiếng cồng chiêng, điệu múa xoang đến những giờ học tiếng mẹ đẻ, nhiều trường học vùng cao Quảng Ngãi đang gieo tình yêu văn hóa truyền thống trong học sinh, góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc từ thế hệ trẻ.

16/10/2026 13:16

Tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Đinh Thanh Kháng, xã Sơn Tây Thượng, những buổi sinh hoạt của CLB văn hóa dân gian luôn mang đến không khí hào hứng cho học sinh. Gần 60 thành viên được hướng dẫn chơi nhạc cụ dân tộc, học hát các làn điệu Ra Nghế, Ta lêu, Ca choi và tìm hiểu những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Ca Dong. Từ chỗ còn bỡ ngỡ với nhạc cụ truyền thống, nhiều học sinh dần biết phối hợp nhịp nhàng cùng bạn bè, tự tin thể hiện những tiết mục văn nghệ dân gian.

NNƯT Đinh Thanh Sơn hướng dẫn, trao truyền học sinh đánh cồng chiêng

Gieo tình yêu văn hóa truyền thống

Em Bạch Thị Kim Như, học sinh nhà trường, chia sẻ: 'Trước đây, tụi em chưa biết đánh chiêng, chưa biết phối hợp nhịp nhàng cùng các bạn. Sau này, được các chú nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn, em đã đánh chiêng nhịp nhàng hơn'. Không chỉ học tập trong khuôn viên trường, các thành viên CLB còn có cơ hội biểu diễn tại những sự kiện văn hóa, ngày lễ lớn của nhà trường và địa phương. Những lần đứng trên sân khấu, tham gia các chương trình văn nghệ hay biểu diễn tại chợ phiên giúp các em thêm mạnh dạn, tự tin và hiểu hơn về giá trị văn hóa của cộng đồng mình.

Em Đinh Xuân Phúc, học sinh Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Đinh Thanh Kháng, bày tỏ niềm vui khi được tham gia các hoạt động cồng chiêng. 'Em cảm thấy rất thích thú khi được tham gia các sự kiện cồng chiêng tại trường. Em còn được biểu diễn ở các xã, các trường và chợ phiên', Phúc kể.

Đằng sau những chuyển biến ấy là sự tận tâm của các nghệ nhân địa phương. Nhiều năm qua, NNƯT Đinh Thanh Sơn đã dành thời gian truyền dạy nghệ thuật dân gian Ca Dong cho học sinh. Với ông, mỗi buổi lên lớp là một dịp để trao truyền những kiến thức, kỹ năng được tích lũy qua nhiều năm gắn bó với văn hóa dân tộc.

Ông kiên trì hướng dẫn từng động tác, nhịp chiêng, cách cảm nhận giai điệu, giúp các em từng bước làm quen với nghệ thuật truyền thống. 'Đem công sức, những gì mình biết để truyền dạy cho học sinh, bản thân tôi rất vui. Các em ban đầu chưa biết gì, nhưng mình cứ kiên trì tập luyện, hướng dẫn từng chút một. Tuy khó nhưng tôi sẽ cố gắng', nghệ nhân Đinh Thanh Sơn chia sẻ.

Theo ông Nguyễn Minh Anh, Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Đinh Thanh Kháng, việc đưa tiếng cồng chiêng vào trường học nhằm giúp học sinh hiểu hơn về âm nhạc, sinh hoạt văn hóa của dân tộc mình. Qua đó, các em có thể tiếp tục tham gia biểu diễn trong các lễ hội, ngày khai giảng và những hoạt động cộng đồng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Ca Dong.

Mô hình nhà rông thu nhỏ giữa sân trường tạo không gian sinh hoạt, đọc sách và tìm hiểu văn hóa truyền thống cho học sinh

Nuôi dưỡng bản sắc từ những điều gần gũi

Nếu tiếng cồng chiêng và các làn điệu dân ca giúp học sinh tiếp cận văn hóa qua âm nhạc, thì tại Trường Tiểu học số 2 Đăk Rơ Wa, việc gìn giữ tiếng nói, chữ viết dân tộc Ba Na lại được bắt đầu từ những giờ học hằng tuần và không gian sinh hoạt quen thuộc. Gần 100% học sinh của trường là người Ba Na, sử dụng tiếng mẹ đẻ trong sinh hoạt, giao tiếp hằng ngày. Tuy nhiên, theo ông Phan Đình Kiên, Hiệu trưởng nhà trường, nhiều em dù có thể nói tiếng Ba Na nhưng kỹ năng đọc, viết chữ Ba Na còn hạn chế.

Trước thực tế đó, nhà trường đã đưa tiếng Ba Na vào giảng dạy với thời lượng 2 tiết/tuần. Nội dung học tập tập trung vào kỹ năng đọc, viết, phát âm chuẩn và sử dụng tiếng Ba Na trong giao tiếp, giúp học sinh từng bước tiếp cận tiếng mẹ đẻ một cách bài bản hơn. Nhà trường cũng bổ sung sách, báo, truyện song ngữ Việt - Ba Na để học sinh có thêm tài liệu học tập, hình thành thói quen đọc và sử dụng tiếng dân tộc thường xuyên. Giáo viên lồng ghép tiếng Ba Na trong các hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt tập thể, tạo môi trường thực hành tự nhiên, gần gũi với đời sống của các em.

'Việc dạy tiếng Ba Na mang ý nghĩa thiết thực trong bảo tồn ngôn ngữ, gìn giữ bản sắc dân tộc. Khi được học đọc, học viết và sử dụng tiếng mẹ đẻ thường xuyên, học sinh có thêm cơ hội hiểu sâu hơn về văn hóa, phong tục và những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ', thầy Kiên bày tỏ.

Từ tre, nứa, lá tranh và các vật liệu sẵn có, một số trường nhà trường vận động phụ huynh cùng chung tay xây dựng không gian văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc. Dưới mái nhà rông thu nhỏ, các em có thể đọc sách, trao đổi bài học, trò chuyện cùng bạn bè. Hình ảnh ngôi nhà rông vốn quen thuộc trong đời sống cộng đồng nay hiện diện giữa sân trường, giúp văn hóa truyền thống không chỉ nằm trong bài học mà còn trở thành một phần của môi trường học đường.

Cùng với đó, CLB múa xoang được duy trì thường xuyên thông qua việc lồng ghép hoạt động múa xoang vào các giờ thể dục buổi sáng. Khi tiếng nhạc vang lên, học sinh tập trung thành những vòng xoang lớn, cùng thực hiện các động tác theo nhịp điệu truyền thống.

Nhờ luyện tập thường xuyên, các em dần tự tin, phối hợp nhịp nhàng hơn. Trường Tiểu học số 2 Đăk Rơ Wa cũng mời nghệ nhân Y Doan đến hướng dẫn, giúp học sinh hiểu rõ hơn về ý nghĩa và nét đẹp của múa xoang trong đời sống văn hóa Ba Na.

Bên cạnh múa xoang, học sinh còn được tham gia những hoạt động trải nghiệm như đan lát, dệt thổ cẩm, làm rượu ghè và tìm hiểu lễ hội truyền thống. Mỗi hoạt động mở ra một cách học khác nhau, giúp các em tiếp cận văn hóa bằng chính sự quan sát, thực hành và trải nghiệm của mình.

Việc đưa văn hóa truyền thống vào trường học tại các địa bàn vùng cao Quảng Ngãi cho thấy giáo dục không chỉ gói gọn trong trang sách hay những giờ học trên lớp. Từ sự tận tâm của thầy cô, nghệ nhân đến sự chung tay của phụ huynh và cộng đồng, những giá trị văn hóa đang được trao truyền bằng những cách làm gần gũi, thiết thực.

Thời gian qua, Sở GD&ĐT tỉnh Quảng Ngãi đã triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị nghề truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ thông qua chương trình giáo dục địa phương, hoạt động ngoại khóa và trải nghiệm thực tế.

'Ngành GD&ĐT tiếp tục tăng cường hoạt động trải nghiệm, mời nghệ nhân tham gia truyền dạy, mở rộng mô hình 'Trường học gắn với làng nghề truyền thống', 'Câu lạc bộ Nghệ nhân nhí', đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục, quảng bá nghề truyền thống, góp phần trao truyền các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ', Giám đốc Sở GD&ĐT Quảng Ngãi Nguyễn Ngọc Thái nhấn mạnh.

Theo NHƯ ĐỒNG - NGỌC HÒA/baovanhoa.vn