Kiểm soát hiệu quả các nguồn gây ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí, nhất là bụi mịn PM 2.5 tại các đô thị lớn, đang trở thành thách thức đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.

06/11/2026 14:06

Tình trạng không khí Hà Nội vẫn tiếp tục ở mức rất xấu. (Ảnh: HOÀI AN)

Trong khi các cơ chế, chính sách từng bước được hoàn thiện, yêu cầu đặt ra là phải kiểm soát hiệu quả các nguồn phát thải, tăng cường phối hợp liên ngành, liên vùng và triển khai các giải pháp đồng bộ, có thể đo lường được kết quả cải thiện chất lượng không khí.

Áp lực ô nhiễm và những thách thức trong quản lý

Theo ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ô nhiễm không khí tại Việt Nam tập trung chủ yếu ở các tỉnh phía bắc, trọng tâm là Hà Nội.

Giai đoạn 2023-2025, nồng độ PM 2.5 trung bình năm tại Hà Nội dao động khoảng 47-48 μg/Nm³; khoảng một phần ba số ngày trong năm vượt giới hạn trung bình 24 giờ theo quy chuẩn. Ô nhiễm thường gia tăng trong thời gian từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau.

Đáng chú ý, kết quả kiểm kê các nguồn thải trên địa bàn Hà Nội phát thải khoảng 24.169 tấn bụi PM 2.5, hơn 30.000 tấn bụi PM 10 và hơn 526.000 tấn CO mỗi năm. Nguồn phát thải không chỉ đến từ giao thông, công nghiệp mà còn từ hoạt động xây dựng, đốt ngoài trời và sinh hoạt.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, bụi thứ cấp chiếm khoảng 27% đóng góp đối với PM 2.5, giao thông 23%, xây dựng và bụi đường 20%, đốt mở 12%, công nghiệp 10% và các nguồn khác 8%.

Cơ cấu này cho thấy, việc chỉ tập trung kiểm soát khí thải phương tiện mà thiếu những giải pháp đối với xây dựng, công nghiệp và hoạt động đốt ngoài trời sẽ khó có thể cải thiện chất lượng không khí một cách toàn diện.

Không chỉ gây suy giảm chất lượng môi trường, ô nhiễm không khí còn tạo ra những tác động nghiêm trọng đối với sức khỏe con người.

Bà Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) cho biết, ô nhiễm không khí đứng thứ ba trong các yếu tố nguy cơ gây tử vong hàng đầu tại Việt Nam. Các nghiên cứu trong nước đã ghi nhận mối liên quan giữa phơi nhiễm ô nhiễm không khí với nguy cơ mắc các bệnh hô hấp, tim mạch, đột quỵ, ung thư phổi và những ảnh hưởng bất lợi đối với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh.

Đáng chú ý, một số nghiên cứu cho thấy, khi nồng độ PM 2.5 tăng thêm 10 μg/m³, tỷ lệ nhập viện do viêm phổi, viêm phế quản và hen suyễn ở trẻ em tăng từ 3,5-5,2%.

Tuy nhiên, theo bà Lê Thái Hà, các bằng chứng khoa học tại Việt Nam vẫn còn hạn chế, chủ yếu tập trung tại một số đô thị lớn. Việc kết nối dữ liệu quan trắc chất lượng không khí với dữ liệu nhập viện, bệnh tật chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến khả năng đánh giá nguy cơ và cảnh báo sớm cho cộng đồng.

Theo Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, chuyên gia về môi trường, ô nhiễm không khí có tính chất liên vùng, liên tỉnh, trong khi việc quản lý vẫn chủ yếu được tổ chức theo ngành và địa giới hành chính.

Các đô thị lớn như Hà Nội vừa chịu tác động từ nguồn phát thải tại chỗ, vừa chịu ảnh hưởng của nguồn thải từ các khu vực lân cận. Do đó, cần thiết lập cơ chế phối hợp liên tỉnh, liên ngành dựa trên dữ liệu, bảo đảm thống nhất giữa không gian quản lý và không gian thực tế của ô nhiễm.

Hệ thống dữ liệu cần được tổ chức để không chỉ phục vụ quan trắc, đánh giá hiện trạng mà còn hỗ trợ dự báo, xác định nguồn ô nhiễm, điều phối giải pháp kiểm soát và đánh giá hiệu quả thực thi chính sách. Đây là điều kiện quan trọng để khắc phục tình trạng mỗi địa phương triển khai những biện pháp riêng lẻ trong khi ô nhiễm có khả năng lan truyền trên phạm vi rộng.

Đồng bộ giải pháp, nâng cao hiệu quả thực thi

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc kiên trì thực hiện những giải pháp đồng bộ có thể mang lại hiệu quả đáng kể.

Bà Li Li, đại diện Cục Sinh thái và Môi trường thành phố Bắc Kinh (Trung Quốc) cho biết, từ năm 2013- 2025, nồng độ bụi PM 2.5 trung bình năm tại Bắc Kinh giảm 69,8%, xuống còn 27 μg/m³; số ngày chất lượng không khí đạt chuẩn tăng từ 176 ngày lên 311 ngày, trong khi số ngày ô nhiễm nặng giảm từ 58 ngày xuống còn một ngày.

Kết quả này đạt được nhờ triển khai đồng thời các biện pháp điều chỉnh cơ cấu năng lượng, kiểm soát khí thải giao thông, chuyển đổi công nghệ công nghiệp, hạn chế bụi và tăng cường phối hợp giữa Bắc Kinh với các địa phương lân cận. Thành phố cũng chú trọng hệ thống quan trắc, phân tích nguồn phát thải và giám sát thực thi pháp luật về môi trường.

Đối với kinh nghiệm kiểm soát khí thải giao thông, ông Ai Yi, Trưởng phòng Quản lý phát thải phương tiện thuộc Cục Sinh thái và Môi trường Bắc Kinh cho biết, trong khoảng 20 năm, số lượng phương tiện tại Bắc Kinh tăng 600%, nhưng lượng chất ô nhiễm do phương tiện phát thải giảm 80%.

Một trong những giải pháp là từng bước nâng tiêu chuẩn khí thải, kiểm soát chất lượng nhiên liệu, tăng cường kiểm định phương tiện đang lưu hành và giám sát xe diesel hạng nặng.

Tại Hà Nội, việc triển khai thí điểm vùng phát thải thấp được kỳ vọng góp phần kiểm soát một trong những nguồn gây ô nhiễm chính.

Bà Lê Thanh Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, thành phố đã triển khai thí điểm tại khu vực Hoàn Kiếm thuộc vành đai 1 từ ngày 1/7/2026, đồng thời thực hiện các giải pháp về giao thông công cộng xanh, hạ tầng sạc, tổ chức giao thông và giám sát chất lượng không khí.

Theo đó, toàn bộ tuyến buýt trong khu vực thí điểm sử dụng phương tiện xanh; 45 tuyến buýt trong phạm vi vành đai 1 được miễn vé đến hết tháng 6/2027. Thành phố cũng bố trí 6 cảm biến và 1 xe quan trắc tự động phục vụ theo dõi khu vực thí điểm.

Tuy nhiên, việc đánh giá tác động của vùng phát thải thấp cần tiếp tục được thực hiện trên cơ sở dữ liệu quan trắc, giao thông và các yếu tố liên quan, đồng thời phải kết hợp kiểm soát bụi xây dựng, đốt ngoài trời và nguồn phát thải liên vùng.

Theo ông Lê Hoài Nam, cơ quan quản lý đang xây dựng quy chế phối hợp quản lý chất lượng môi trường không khí liên vùng, liên tỉnh đối với các tỉnh phía bắc; đồng thời, hướng dẫn các địa phương xây dựng, rà soát kế hoạch quản lý chất lượng không khí, xác lập những mục tiêu, chỉ tiêu cụ thể gắn với trách nhiệm tổ chức thực hiện.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là kiểm kê toàn diện nguồn phát thải, xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, tiếp tục mở rộng mạng lưới quan trắc và nâng cấp hệ thống dự báo, cảnh báo chất lượng không khí. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý được kỳ vọng nâng cao khả năng dự báo, giúp các địa phương chủ động triển khai biện pháp ứng phó khi xuất hiện nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng.

Trong lĩnh vực giao thông, ông Nguyễn Đông Phong, Trưởng phòng Phương tiện giao thông đường bộ, Cục Đăng kiểm Việt Nam (Bộ Xây dựng) cho biết, ô-tô, mô-tô và xe gắn máy là những nguồn phát thải đáng kể tại các đô thị. Mức phát thải phụ thuộc vào số lượng, chủng loại phương tiện, tuổi xe, tiêu chuẩn khí thải, chất lượng nhiên liệu và điều kiện vận hành.

Việt Nam đang từng bước áp dụng các tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt hơn, đồng thời chuẩn bị triển khai kiểm định khí thải đối với xe mô-tô, xe gắn máy từ ngày 1/7/2027 tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, sau đó mở rộng theo lộ trình.

TIN LIÊN QUAN