Đấu thầu y tế: Không để giá mua thấp nhưng chi phí sử dụng cao, người bệnh chịu thiệt

Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu. (Ảnh: DUY LINH)

Ngày 6/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi).

Lựa chọn thiết bị y tế phải tính đến tổng chi phí sử dụng

Góp ý về quy định lựa chọn nhà thầu, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng Điều 28 và điểm g khoản 6 Điều 14 dự thảo luật cho phép hồ sơ mời thầu nêu nhãn hiệu theo nhóm, xuất xứ theo nhóm nước hoặc vùng lãnh thổ nhưng chưa quy định rõ yêu cầu chấp nhận sản phẩm tương đương.

Theo đại biểu, nếu không làm rõ căn cứ xác định nhóm nhãn hiệu, trong mua sắm y tế có thể xảy ra tình trạng sản phẩm đáp ứng yêu cầu chuyên môn nhưng bị loại vì khác thương hiệu, hoặc tiêu chí kỹ thuật được xây dựng theo hướng phù hợp với một số nhà cung cấp nhất định.

Đại biểu đề nghị bổ sung khoản 2 Điều 28 theo hướng ưu tiên mô tả hàng hóa bằng công năng, hiệu năng, tiêu chuẩn chất lượng và mục đích sử dụng. Việc nêu nhãn hiệu, xuất xứ chỉ được thực hiện khi có căn cứ về tương thích, an toàn hoặc yêu cầu chuyên môn không thể mô tả đầy đủ bằng các tiêu chí khác. Hồ sơ mời thầu phải nêu rõ lý do và chấp nhận sản phẩm tương đương đáp ứng các tiêu chí đã công bố.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh).

Đối với Điều 29 về phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu, đại biểu nhấn mạnh giá mua thấp không đồng nghĩa với hiệu quả kinh tế cao nhất.

Trong mua sắm thiết bị y tế, chi phí vận hành, hóa chất, vật tư tiêu hao, hiệu chuẩn, bảo trì và thời gian ngừng máy có thể chiếm tỷ trọng đáng kể trong suốt quá trình sử dụng. Nếu chỉ lựa chọn thiết bị có giá mua ban đầu thấp nhất, cơ sở y tế có thể phải chi trả nhiều hơn về lâu dài.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung khoản 1 Điều 29 quy định bắt buộc xác định và công bố phương pháp đánh giá tổng chi phí vòng đời đối với những gói thầu có chi phí vận hành, bảo trì, vật tư tiêu hao hoặc các chi phí liên quan đáng kể. Các tiêu chí kỹ thuật, chất lượng và chi phí phải đo lường được, gắn trực tiếp với nhu cầu sử dụng.

Cùng quan điểm, đại biểu Phạm Thu Xanh (Đoàn thành phố Hải Phòng) đề nghị tại Điều 20 quy định rõ cơ chế đàm phán giá có kiểm soát đối với thiết bị y tế chỉ có một hoặc hai chủng loại đáp ứng yêu cầu chuyên môn. Việc đàm phán phải dựa trên đánh giá chuyên môn độc lập, đối chiếu dữ liệu giá trong nước và quốc tế trong điều kiện tương đồng.

Đại biểu cũng đề nghị tại Điều 35 bổ sung yêu cầu đánh giá tổng chi phí sở hữu trong suốt vòng đời thiết bị, bao gồm vật tư tiêu hao, bảo trì, sửa chữa, đào tạo và vận hành. Đồng thời, cần kiểm soát việc xây dựng cấu hình kỹ thuật để tránh định hướng vào một nhà cung cấp.

Theo đại biểu, việc lựa chọn thiết bị không chỉ dựa trên giá mua ban đầu mà phải tính đến chất lượng và hiệu quả thực tế khi sử dụng.

Đại biểu Phạm Thu Xanh (Đoàn thành phố Hải Phòng).

Ở góc độ xác định giá gói thầu, đại biểu Huỳnh Kim Minh Tâm (Đoàn An Giang) đề nghị làm rõ nguyên tắc kiểm chứng và sử dụng dữ liệu về giá tại Điều 18, gắn với điểm b khoản 1 Điều 27.

Đại biểu dẫn chứng, hai bệnh viện cùng mua máy xét nghiệm có cấu hình tương đương nhưng một hợp đồng đã bao gồm bảo trì, thay thế một số linh kiện trong nhiều năm, còn hợp đồng kia chỉ cung cấp máy. Nếu chỉ so sánh giá mua ban đầu sẽ không phản ánh đầy đủ chi phí và nghĩa vụ của nhà cung cấp.

Vì vậy, khi tham chiếu giá, cần xem xét cấu hình, số lượng, thời điểm mua sắm, điều kiện giao hàng và các dịch vụ đi kèm; đồng thời có hướng dẫn xử lý khi xuất hiện chênh lệch bất thường.

Đại biểu đề nghị làm rõ trách nhiệm về tính chính xác của dữ liệu do từng chủ thể cung cấp, cơ chế kiểm tra, đính chính khi phát hiện sai lệch. Việc kiểm tra phải căn cứ vào điều kiện thực tế tại thời điểm quyết định mua sắm, tránh yêu cầu cung cấp hồ sơ một cách máy móc, đồng thời xử lý nghiêm hành vi thông đồng, gian lận và làm sai lệch thông tin về giá.

Liên quan đến minh bạch giá thuốc, đại biểu Nguyễn Hồng Việt (Đoàn Hưng Yên) đề nghị xem xét điểm d khoản 9 Điều 19, trong đó cho phép không công khai kết quả đàm phán theo yêu cầu của nhà cung cấp.

Theo đại biểu, quy định này có thể dẫn đến cách hiểu quyền quyết định không công khai kết quả đàm phán giá thuộc về bên bán. Vì vậy, đại biểu đề nghị bỏ cụm từ này, làm rõ việc bảo mật giá chỉ áp dụng đối với thị trường, không cản trở hoạt động thanh tra, kiểm tra và việc cung cấp thông tin cho cơ quan bảo hiểm xã hội.

Kết quả đàm phán giá của Bộ Y tế và các bệnh viện cần được chia sẻ để các cơ sở y tế tham khảo. Đồng thời, điểm b khoản 1 Điều 27 cần bổ sung nguyên tắc xác định giá gói thầu phù hợp với giá thị trường, yêu cầu chuyên môn và tham khảo giá trúng thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.

Đại biểu Lê Thị Thanh Lam (Đoàn Đồng Nai) cũng đề nghị hoàn thiện quy định tại Điều 19 về đàm phán giá mua thuốc, vaccine, sinh phẩm và thiết bị y tế chỉ có một hoặc hai hãng sản xuất.

Theo đại biểu, các bệnh viện công còn lúng túng trong việc xác định mức giá đàm phán hợp lý do thiếu cơ sở tham chiếu quốc tế. Vì vậy, cần quy định Bộ Y tế xây dựng và công khai cơ sở dữ liệu tham chiếu giá thuốc, thiết bị y tế nhập khẩu và giá trúng thầu tại các nước trong khu vực, tạo căn cứ cho hội đồng đàm phán giá thực hiện nhiệm vụ.

Trao quyền chủ động mua sắm, không để người bệnh chịu thiệt

Một vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế xử lý khi hoạt động mua sắm tập trung chưa có kết quả hoặc nhà thầu không bảo đảm nguồn cung.

Đại biểu Nguyễn Hồng Việt (Đoàn Hưng Yên) cho rằng quy định tại điểm d khoản 1 Điều 3 và khoản 7 Điều 34 chưa thống nhất về quyền tự chủ mua sắm của đơn vị sự nghiệp công lập nhóm một, nhóm hai và trách nhiệm tham gia mua sắm tập trung.

Theo đại biểu, dự thảo cần làm rõ các đơn vị này bắt buộc hay tự nguyện tham gia đấu thầu, mua sắm tập trung.

Từ thực tiễn bệnh viện nơi công tác được giao thực hiện đấu thầu tập trung cấp địa phương, đại biểu cho biết hình thức này có nhiều ưu điểm như thống nhất giá thuốc trên toàn tỉnh, giảm chi phí tư vấn đấu thầu, tăng tính công khai, minh bạch và tạo điều kiện điều tiết thuốc giữa các cơ sở y tế.

Để vừa bảo đảm quyền tự chủ, vừa phát huy lợi thế của mua sắm tập trung, đại biểu đề nghị bổ sung tại điểm d khoản 1 Điều 3 quy định loại trừ đối với hàng hóa thuộc danh mục mua sắm tập trung hoặc thuốc áp dụng hình thức đàm phán giá, đồng thời chỉnh lý khoản 7 Điều 34 tương ứng.

Đặc biệt, đại biểu đề nghị đưa vào luật cơ chế cho phép cơ sở y tế chủ động mua sắm tối đa 12 tháng khi mua sắm tập trung chưa có kết quả đấu thầu, thay vì chỉ quy định trong dự thảo nghị định, nhằm tránh đứt gãy nguồn cung.

Cùng quan tâm đến nội dung này, đại biểu Huỳnh Kim Minh Tâm (Đoàn An Giang) đề nghị hoàn thiện Điều 34 và cụ thể hóa khoản 4, khoản 5 Điều 18, bảo đảm quyền chủ động mua sắm của các cơ sở y tế có căn cứ rõ ràng, gắn với trách nhiệm phối hợp trong quá trình thực hiện.

Đại biểu Huỳnh Kim Minh Tâm (Đoàn An Giang)

Theo đại biểu, dự thảo đã đề cập cơ chế chủ động mua sắm khi chưa có kết quả lựa chọn nhà thầu, không lựa chọn được nhà thầu hoặc thỏa thuận khung đã hết hiệu lực. Tuy nhiên, trường hợp nhà thầu cung ứng không đủ vẫn cần được quy định cụ thể.

Đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 34 nguyên tắc xử lý khi nhà thầu giao chậm, giao thiếu hoặc không đáp ứng nhu cầu sử dụng thiết yếu, làm rõ khi nào cơ sở y tế được chủ động mua bổ sung, ai quyết định, phạm vi mua đến đâu.

Các điều kiện, thẩm quyền, trình tự, giới hạn số lượng, thời gian và trách nhiệm giải trình cần được quy định cụ thể khi hướng dẫn thi hành. Đồng thời, phải kiểm soát việc mua sắm trùng lặp hoặc lợi dụng cơ chế này để né tránh mua sắm tập trung.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ trách nhiệm, thời hạn thông báo tiến độ và tình trạng cung ứng của đơn vị mua sắm tập trung, cùng nghĩa vụ khắc phục của nhà thầu. Có thông tin đủ sớm, cơ sở y tế mới có thể chủ động phương án, tránh phải xử lý khi nguồn hàng đã hết.

Đáng chú ý, đại biểu Huỳnh Kim Minh Tâm nhấn mạnh, khi bệnh viện thiếu thuốc thuộc phạm vi Quỹ Bảo hiểm y tế chi trả, người bệnh có thể phải mua thuốc bên ngoài. Với người có hoàn cảnh khó khăn, ngay cả khoản tiền ứng trước để tiếp tục điều trị cũng là trở ngại lớn đối với bản thân và gia đình.

Vì vậy, cơ chế đấu thầu thông suốt có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng tiếp cận điều trị và bảo đảm công bằng trong chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Đối với cơ chế tự chủ, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị làm rõ khoản 3 Điều 35 về việc mua sắm thuốc, nguyên liệu làm thuốc, hóa chất, vật tư xét nghiệm, vật tư và thiết bị y tế bằng nguồn thu từ dịch vụ khám, chữa bệnh không thuộc phạm vi thanh toán của Quỹ Bảo hiểm y tế.

Theo đại biểu, cần quy định rõ các cơ sở y tế thuộc đối tượng điều chỉnh được tự quyết định mua sắm đối với nguồn thu này, không áp dụng quy định của Luật Đấu thầu, nhưng phải hạch toán riêng, bảo đảm công khai, minh bạch, chất lượng chuyên môn, hiệu quả và lưu trữ hồ sơ phục vụ kiểm tra, giám sát.

Với khoản 4 Điều 35, đại biểu đề nghị làm rõ cơ chế để trạm y tế xã lựa chọn nhà cung cấp theo danh sách hoặc thỏa thuận còn hiệu lực, được mua bổ sung khi nhà cung cấp không giao hàng.

Liên quan đến điểm b khoản 1 Điều 36 về ưu tiên thuốc sản xuất trong nước, đại biểu cho rằng cần bảo đảm chất lượng, tương đương điều trị, nguồn cung và giá hợp lý, đồng thời có ngoại lệ khi thiếu thuốc hoặc không phù hợp với yêu cầu lâm sàng.

Phân định trách nhiệm, bảo vệ người thực hiện đúng quy định

Đề cập trách nhiệm của các chủ thể trong hoạt động đấu thầu, đại biểu Phạm Thu Xanh cho rằng cần phân định rõ sai sót khách quan, sai sót nghiệp vụ không cố ý, thiếu trách nhiệm với hành vi cố ý làm trái, thông đồng, vụ lợi.

Theo đại biểu, có những quyết định được đưa ra đúng thẩm quyền, có căn cứ chuyên môn và phù hợp với điều kiện thực tế tại thời điểm đó, nhưng sau này thị trường biến động hoặc xuất hiện yếu tố khách quan khiến kết quả không đạt như mong muốn.

Nếu không có cơ chế phân định rõ trách nhiệm, rất dễ hình thành tâm lý sợ trách nhiệm, không dám quyết định.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 4 nguyên tắc bảo vệ tổ chức, cá nhân thực hiện đúng thẩm quyền, có căn cứ hợp lý, vì lợi ích chung.

Đồng thời, tại Điều 46 và Điều 53, cần quy định việc xem xét trách nhiệm phải căn cứ vào động cơ, mục đích, mức độ lỗi, điều kiện thực tế tại thời điểm quyết định, khả năng dự báo, biện pháp kiểm soát rủi ro và việc thực hiện trách nhiệm giải trình, khắc phục hậu quả, thay vì chỉ căn cứ vào hậu quả thiệt hại.

Đối với hoạt động mua sắm y tế, đại biểu đề nghị tại Điều 20, Điều 34 và Điều 35 thiết kế cơ chế kiểm soát theo mức độ rủi ro, tính cấp thiết và đặc thù từng loại hàng hóa.

Theo đại biểu, mua vật tư tiêu hao thông thường khác với mua thuốc hiếm, thuốc cấp cứu hoặc thiết bị chẩn đoán công nghệ cao. Vì vậy, những gói thầu rủi ro cao cần được kiểm soát chặt chẽ, trong khi nhu cầu thông thường, rủi ro thấp cần được đơn giản hóa thủ tục để cơ sở y tế chủ động phục vụ người bệnh.

Đại biểu cũng đề nghị hoàn thiện Điều 46 và Điều 48 theo hướng phân định trách nhiệm cụ thể của từng chủ thể, từ người đề xuất nhu cầu, lập hồ sơ, tổ chuyên gia, người thẩm định đến người phê duyệt.

Đặc biệt, cần ghi nhận đầy đủ ý kiến chuyên môn, ý kiến bảo lưu bằng văn bản và xem xét trách nhiệm của từng cá nhân tương ứng với vai trò, nhiệm vụ thực tế.

Phát biểu giải trình, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp thu các ý kiến đại biểu để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi). Trong đó, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát phạm vi điều chỉnh, các nguyên tắc áp dụng, tiêu chuẩn và tiêu chí lựa chọn nhà thầu; tăng cường công khai, minh bạch, kiểm tra, giám sát để bảo đảm cạnh tranh và nâng cao hiệu quả, chất lượng đấu thầu.

Đối với phân cấp, phân quyền, Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu gắn quyền quyết định với trách nhiệm, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát trong quá trình tổ chức thực hiện.

Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp các cơ quan liên quan, nghiên cứu, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội để hoàn thiện dự thảo luật.