Làm gì để 'sống được bằng văn hóa'?

Văn hóa không chỉ dừng lại ở bề nổi mà thấm sâu vào mọi quan hệ xã hội, chi phối nhân cách và lối sống của cộng đồng. Trong bối cảnh hội nhập và sự phát triển vượt bậc của công nghệ hiện đại như AI, việc xây dựng và cụ thể hóa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam chính là nền tảng vững chắc để giữ gìn bản sắc và thúc đẩy sự phát triển bền vững của dân tộc.

06/11/2026 14:05

Bạn đọc tham quan trưng bày chuyên đề 'Hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam'. Ảnh: DUY PHÚ

Đây là nội dung trọng tâm của tọa đàm 'Hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam' vừa diễn ra tại Hà Nội do Thư viện KHXH, Viện Thông tin KHXH (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức, nhằm hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24.11.

Tọa đàm 'Hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam' được tổ chức là dịp để các nhà khoa học, cán bộ nghiên cứu và sinh viên trao đổi về cách nhận diện, gìn giữ và phát huy các giá trị đó trong bối cảnh hiện nay. Tại tọa đàm, câu hỏi của sinh viên tập trung những vấn đề đang được thanh niên quan tâm hiện nay như trong quá trình hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, đâu là những giá trị văn hóa Việt Nam cần được ưu tiên bảo tồn nhất? Những giá trị văn hóa truyền thống nào cần được giữ nguyên và những giá trị nào có thể thay đổi? Khi một giá trị văn hóa không còn phù hợp với đời sống hiện đại, việc thay đổi giá trị đó có phải là làm mất bản sắc văn hóa hay là một cách để văn hóa tiếp tục tồn tại? Những khó khăn lớn nhất trong việc bảo tồn và quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới…

Đề cập đến mối quan tâm của sinh viên tại tọa đàm, GS.TS Hồ Sĩ Quý, nguyên Viện trưởng Viện Thông tin KHXH cho rằng, trước hết cần tìm hiểu về bản chất của văn hóa. 'Văn hóa là tổng hòa các giá trị và phương thức hành động do con người sáng tạo ra. Thế giới khách quan vốn không phân định cao, thấp, to, nhỏ hay đẹp, xấu; chính lăng kính và các mối quan hệ xã hội của con người đã định hình nên các giá trị ấy. Do đó, mọi biểu hiện văn hóa hay kém văn hóa đều xuất phát từ con người và hành vi của chính con người tạo nên và việc 'chữa văn hóa' thực chất phải bắt đầu từ việc 'chữa con người', điều chỉnh nếp sống, đạo đức và hành vi ứng xử từ gốc rễ', ông Hồ Sĩ Quý nhấn mạnh.

Cũng theo nguyên Viện trưởng Viện Thông tin KHXH, phát huy giá trị văn hóa Việt Nam trước hết phải bắt đầu từ hành động cụ thể của từng cá nhân: Thấy điều gì có ích cho xã hội, thấy điều gì tốt đẹp thì cố gắng thực hiện. Văn hóa luôn có logic vận động tự nhiên; những giá trị nhân văn tốt đẹp sẽ trường tồn cùng thời gian, trong khi những hủ tục và thói hư tật xấu cần được sớm nhận diện để khắc phục.

Các văn kiện Đại hội Đảng từ Đại hội XIII đến Đại hội XIV đều quán triệt tinh thần 'Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi' của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 1946. Trong đó, đều tập trung nhấn mạnh bốn hệ giá trị cốt lõi: Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam; đặc biệt, hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam luôn gắn liền với hệ giá trị gia đình.

'Chúng ta thường cảm thấy nền văn hóa dân tộc rất phong phú và giàu bản sắc văn hóa. Tuy nhiên trên thực tế, nhiều hiện tượng tiêu cực vẫn tồn tại: Tham nhũng, lối học chạy theo bằng cấp hơn là thực chất… Ngày nay, công nghệ phát triển, AI có thể tóm tắt cuốn sách trong chớp mắt. Nhưng nếu sinh viên chỉ cậy vào AI mà không tự đọc, kiến thức sẽ không vào đầu và bản thân vẫn không tiến bộ. Sinh viên thời nay nếu không biết sử dụng AI thành thạo để phục vụ công việc thì là lạc hậu; nhưng nếu dùng AI đến mức không còn cần đến chuyên môn, không tự tư duy hay viết lách thì lại là sai lầm. AI không thể thay thế năng lực cá nhân.

GS Hồ Sĩ Quý nhấn mạnh, văn hóa Việt Nam trường tồn là nhờ mỗi cá nhân, mỗi đoàn thể, thể chế và thiết chế văn hóa đều nỗ lực phát huy các giá trị con người Việt Nam trong điều kiện mới. Đảng và Nhà nước đặt mục tiêu: Đến năm 2030 (kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng), Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; và đến năm 2045 (kỷ niệm 100 năm thành lập nước), trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Chính vì vậy, Nghị quyết số 80 đặt vấn đề: Phải biến văn hóa thành sức mạnh nội sinh, thành động lực của sự phát triển. 'Nội sinh' nghĩa là sức mạnh sinh ra từ bên trong, chứ không phải vay mượn từ bên ngoài. Tất cả những giá trị hay, hiện tượng hợp lý phải được chuyển hóa thành lợi ích thực tế thông qua việc phát triển công nghiệp văn hóa. Nhìn sang Hàn Quốc, những năm 1960- 1970 họ còn nghèo hơn hoặc tương đương ta, nhưng từ năm 1991 họ đã trở thành quốc gia phát triển thu nhập cao. Ngành công nghiệp văn hóa Hàn Quốc (phim ảnh, âm nhạc, phần mềm...) hiện đứng thứ hai châu Á (chỉ sau Trung Quốc), tạo ra nguồn thu khổng lồ. Việt Nam giàu có về vốn di sản văn hóa, vậy tại sao chúng ta chưa biến văn hóa thành tiền? Hiện nay mới chỉ có rất ít địa phương như Hội An hay vùng di sản Tràng An là người dân thực sự có thể 'sống được bằng văn hóa'.

'Mục tiêu đặt ra là văn hóa không chỉ làm giàu về tinh thần mà còn phải làm giàu về mặt kinh tế cho đất nước. Có những thứ phải đầu tư tiền để bảo tồn, nhưng có những thứ văn hóa phải tự sản sinh ra tiền. Văn hóa có quy luật phát triển riêng, không thể giáo điều hay áp đặt. Giống như việc bố mẹ suốt ngày hành hạ, ép buộc con bằng lý thuyết hay nhân đạo từ sáng đến tối thì chưa chắc con đã trở thành người có văn hóa. Như triết gia Immanuel Kant từng chia sẻ: Vua có thể phong chức bá tước, tước hầu, nhưng để trở thành người có văn hóa thì chỉ có bản thân người đó tự rèn luyện chứ không ai phong tặng hay mua bán được', GS.TS Hồ Sĩ Quý nhấn mạnh.

TIN LIÊN QUAN